X
تبلیغات
برنامه ریزی شهری و منطقه ای و شهرسازی - تاثیرات گسترش فیزیکی شهر سنندج در روستاهای پیرامون

برنامه ریزی شهری و منطقه ای و شهرسازی

مجید تیربند دانشجوی دکتری جغرافیا و برنامه ریزی شهری

بیان مساله

توسعه فیزیکی شهرها  فرایندی پویا ومداوم  است که طی  آن محدوده های  فیزیکی شهر  و فضاهای  کالبدی آن درجهات عمودی وافقی از حیث کمی وکیفی  افزایش می یابد واگر  این روند سریع و بی برنامه  باشد درنتیجه آن سیستمهای شهری را با مشکلات عدیده ای مواجه خواهد ساخت( زنگی آبادی ، 1371، ص 5)   نگاهی  به  پیش بینی   اطلاعات  و آمار  ایران  در  سال 1400  با  تخمین  جمعیت  130 میلیون  نفر  و با محاسبه   نرخ  رشد شهرنشینی  فعلی  نیاز  به  حداقل  2برابر  مساحت  کنونی  برای شهرها را قطعی  می سازد . (امین زاده ، بهناز ،1379 ، ص94)  از جمله پیامد های عمده شهر نشینی شتابان  ،  گسترش  فضایی  شهرها   و  خورندگی  روستاها  و  اراضی پیرامونی  آنهاست  که  در  مادر شهرهای منطقه ای نمود گسترده ای  داشته است . این پدیده  در ایران طی نیم قرن اخیر با  برجستگی  زیادی  همراه  بوده  است . توسعه  شهر  سنندج  در30  سال اخیر  ناشی از  دو پدیده  اصلی  مهاجرت  روستاییان و  رشد طبیعی جمعیت شهری بوده  است  چنانکه از  95 هزار نفر  درسال 1355 به 316 هزار نفر  در  سال  1385 رسیده است که حدود 3 برابر افزایش  را نشان  می دهد  فرایند این جهش  جمعیتی توسعه  شدید  فیزیکی  شهر  بوده  است که  با  در  نظر گرفتن عوامل توپوگرافی الگوی  توسعه  قطاعی آن  را به  الگوی کهکشانی  تبدیل  نموده است.  شهر سنندج  ، که  مادر شهری  منطقه ای  است  طی  سه  دهه  اخیر  رشد  شتابانی  در افزایش  جمعیت و همچنین  در گسترش  سطح داشته ، به گونه ای که گسترش کالبدی –فضایی این شهر طی دوره مذکور هشت روستا را با تمام زمینهای  زراعی ، باغی و مراتع  پیرامونشان  در بافت  خود ادغام  کرده است . علاوه بر این گسترش کالبدی فضایی سنندج منجر به تورم جمعیتی و رشد روستاهای پیرامونی شده است.این افزایش جمعیت وگسترش بی رویه فیزیکی شهر سنندج باعث تبدیل نقش تولیدی – کشاورزی روستاهای پیرامون آن به نقش سکونتی –خوابگاهی شده است

۲.ضرورت تحقیق :رشد شهرها به دو گونه شکل می گیرد یکی رشد جمعیت و دیگری رشد کالبدی شهر ، که به دو گونه صورت می پذیرد: 1. افزایش تراکم و یا رشد کالبدی در جهت عمودی (برج سازی ،  انبوه سازی و مانند آن) 2. توسعه در جهت افقی (پدید آمدن حومه ها) (همشهری ،1376،ص 11)  با توجه به رشد فزاینده  و بی برنامه شهر سنندج  و  تاثیر مستقیم آن  بر  روستاها  مانند ادغام هشت  روستا  و افزایش  جمعیت روستاهای  پیرامون  و  اینکه  با ادامه  این  روند  روستاهای باقی مانده  پیرامون  شهر سنندج  نیز به  مرور  زمان در سنندج ادغام می شوند بنابراین این موضوع نیاز به  تحقیق و برنامه ریزی  دقیق دارد  اینکه دلایل چنین رشد فزاینده وبی برنامه چیست و راهکارهای مفید برای جلوگیری از چنین روندی کدامند.

 3.ادبیات مربوطه                                                                                                  

  نحوه و دامنه روابط موجود  میان شهر و روستا  به صورتهای  گوناگون بر شکل پذیری ، رشد  جمعیت ، ادغام و توسعه سکونتگاههای  روستایی  و همچنین  بر روابط  درونی  و  برونی  آنها  اثر  می گذارد. در  خصوص این  تاثیر پذیری یا تاثیرگذاری، مفاهیم و دید گاهها ونظریه های مختلفی مطرح شده است که بطور نمونه چند مورد ذکر می شود :            

 1.در غالب بررسیهای مربوط به روابط شهر و روستا معمولا شهر به عنوان جزء تعیین کننده در نظر گرفته می شود وبه همین دلیل است که مفاهیمی مانند شهرنشینی ،شهر گرایی ، حاشیه نشینی(شهری ) بیشتر مطرح می شود تاروستانشینی ، اشتغال روستایی و واپس ماندگی روستایی (سعیدی، عباس؛ مبانی جغرافیای روستایی؛ ص 123)  2.درک فرایند شهر گرایی و بررسی عوامل ضعف بنیانهای اقتصادی و  تولیدی روستاها  و همچنین برنامه ریزی  در جهت بهبود  وضعیت مذکور نیازمند شناخت همه جانبه از فرایند شکل گیری  و  تحولات فضاهای جغرافیایی است . روابط شهر و روستا  به  عنوان یکی از مهمترین عوامل  موثر بر تحولات  فضاهای جغرافیایی از اهمیت ویژه ای برخوردار است.        (مکانیکی،جواد؛«مناسبات اقتصادی و تولیدی شهر و روستا»مجله علوم انسانی سیستان وبلوچستان؛شماره 4 ،ص173)   

.3نظریه لیپتون                                                                                                                

 به عنوان تحلیلگر ارتباط شهر و روستا در کشورهای در حال توسعه معتقد است ، بخش روستایی  بیشترین فقر و بالاترین منابع ارزان بالقوه و پیشرفت را در اختیار دارد. در حالی که بخش  شهری قادر شده است که در اکثر برخوردهای خود با روستاییان پیروز شود؛ اما در این راه فرایند توسعه را بی جهت کند ونابرابر کرده است.زیرا نفوذ موثر شهربرحوزه های روستایی ، نه تنها  مردم فقیر را در فقر نگه می دارد ، بلکه موجب نابرابریهایی در داخل حوزه های روستایی می شود.   این امر، نتیجه وجود یک   هم پیمانی میان طبقه ممتاز شهری و کشاورزان ثروتمند روستایی است که برای طبقه مرفه و   ثروتمندان شهری، مازاد مواد غذایی، پس اندازها و سرمایه انسانی تهیه می کنند. شهرها از این طریق ، به مازاد تولید    ارزانقیمت ، مواد غذایی ، مواد صادراتی و غیره دست می یابند(آسایش،حسین؛«نقش سرنوشت ساز روستا در توسعه اقتصاد ملی »-ماهنامه جهاد؛ش 174،ص41.)                                  4.نظریه قطب رشد و روابط شهر و روستا                                                                              نظریه  قطب رشد بر سرمایه گذاری  کلان درصنایع  ، در بزرگترین  شهرها تاکید دارد. در این نظریه به شهرها اولویت داده می شود تا  توسعه اجتماعی – اقتصادی  شهرها باعث  توسعه اجتماعی –اقتصادی  روستاها گردد . و  اینکه  سرمایه گذاری در صنعت  ، به  منزله  موتور  توسعه  برای  فعالیتهای  کشاورزی وتجاری موردتوجه قرار می گیرد  (شکویی ، حسین:«دیدگاههای نو در جغرافیای شهری » جلد اول ، ص312)                                                   

 5.نظریه زایا – انگلی                                                                                                            این نظریه توسط بی. اف. هوزلیتزدر سال 1975 مطرح شد.معیار اصلی در مناسبات شهر و روستا، شهرهاست.شهر با هر جایگاهی به دو دسته تقسیم می شود:

 1.شهرهای زایا:به شهرهایی که در مناسبات شهر و روستا علاوه بر اینکه برای خودشان مفیدند در توسعه روستاها نیز   تاثیر دارند ویک تعادل منطقی میان روستا و شهر وجود دارد2.شهرهای انگلی شهرهایی که روابط شهر و روستا در آن عاملی برای تخریب روستا است و باعث می شود که سرمایه و امکانات از روستا به شهر منتقل شده وما شاهد یک نوع ناپایداری در روستاها هستیم  در ایران این نظریه ممکن است که  مصداق کامل نداشته باشد  وبیشترین مصداق  شهرهای زایا  مثلا در  شمال ایران که روستاها به  صورت پایدار در کنار شهرها  قرار دارند ولی به طور کلی در  کل ایران  صادق نیست چون  رشد شهرهای ایران متاثر  از روابط روستا وشهر نبود و بیشتر تزریق سرمایه پول  نفت به شهر توسط  دولت باعث رشد شهرها شده و این نظریه  در ایران مصداق کاملی  ندارد شهرهای انگلی در ایران بسیار زیاد  است که  در نتیجه  روابط  شهر و روستا امکانات روستاها توسط شهرها بلعیده می شود  مانند روستاهای ادغام شده در اطراف شهر سنندج (پاپلی یزدی، محمد حسین، نظریه های شهر وپیرامون ،انتشارات سمت ،1382،ص274 )                                  

  6.در ایران درآمدهای نفتی در دوگانگی شهر وروستا موثر بوده است. از تاثیرات درآمدهای نفتی سرمایه گذاری بوده که منجر به تداوم عقب ماندگی در بخش کشاورزی ،نرخ سریع رشد اقتصادی و رفاه همگانی در شهرها و اتکای استراتژیک به واردات کشاورزی (همراه با نرخ  پایین تبدیل  ارز که  خود موجب  سردی بازار صادرات  کشاورزی می شود)  سبب پیدایش آهنگ سریع مهاجرت از روستا به شهر می شود.ولی راهبرد  سرمایه گذاری  درشهرها  به زیان اشتغال  جهت گیری دارد  و  شهرها چه از لحاظ فیزیکی و چه از  لحاظ  اجتماعی قادر  به جادادن  مهاجران  روستایی  در  خود  نیستند  . این  منجر  به رشد  حلبی آبادها،بیکاری، اشتغال ناکافی ، تعارضات و ناساز گاریهای اجتماعی و بزهکاری می شود. در عین حال، بخش کشاورزی اهمیت اقتصادی خود را هر چه بیشتر از دست می دهد،و از نظر اجتماعی – سیاسی دچار محرومیت می گردد (همایون کاتوزیان،محمد علی؛«نظریه اقتصاد سیاسی کشورهای صادر کننده نفت»نه مقاله درجامعه شناسی تاریخی ایران؛ ص14)

 با توجه به ادبیات مشمول این تحقیق سعی دارد یکسان بودن تحقیق با تحقیقهای دیگر نشان داده می شود ودر رابطه شهروروستا اثرات زیانبار شهرها در روستاهای پیرامونی نشان داده می شود .                                                      

 در این تحقیق سعی شده که چگونگی رشد کالبدی – فضایی شهر سنندج  در سه دهه اخیر و عوامل موثر در آن، و اثرات گسترش فیزیکی شهر سنندج در روستاهای  پیرامون (مانند ادغام چند  روستا )، وارائه  پیشنهاد برای  جلوگیری  از رشد بی رویه فیزیکی شهر سنندج و اثرات زیانبار آن بر روستاهای پیرامون بررسی شود .

4.سوالات تحقیق

1)توسعه فیزیکی شهر سنندج چه اثراتی در روستاهای پیرامونی داشته است

2) چه رابطه ای میان توسعه فیزیکی شهر سنندج و گرایش مردم به اسکان در روستاهای پیرامونی وجود دارد

3) آیا توسعه فیزیکی شهر سنندج در تغییر نقش روستاهای پیرامونی تاثیری داشته است

5.فرضیات تحقیق

فرضیه عبا رت  است از حدس  و گمان زیرکانه و ترجیحا علمی مبتنی بر نظریه ها تا بتوان موضوع مورد مطالعه را از

لحاظ پیش درآمدهای تجربی که آزمایش می شوند پیش بینی کرد (بهفروز، 1373 ف ص 19 )

1)رشد بی رویه  توسعه  فیزیکی شهر سنندج  به ضرر روستاهای پیرامونی و در مواردی باعث ادغام چند روستا گردیده

است

2) با توجه  به افزایش  روند توسعه  فیزیکی شهر سنندج  و درنتیجه  افزایش  قیمت زمین  و مسکن ، مردم به اسکان در

روستاهای پیرامون سنندج گرایش پیدا کرده اند

3) توسعه  فیزیکی شهر سنندج  باعث  تغییر نقش  روستاهای پیرامونی از نقش  تولیدی – کشاورزی  به نقش سکونتی –

خوابگاهی شده است

 

6.اهداف تحقیق

1) بررسی روند چگونگی گسترش فیزیکی  شهر سنندج

2) شناسایی اثرات مثبت یا منفی گسترش فیزیکی شهر سنندج در روستاهای پیرامون

3) بررسی دلایل روی آوردن مردم به اسکان در روستاهای پیرامونی

4) ارائه راهکار برای جلوگیری و کاهش ادغام روستاهای پیرامونی

 

7. روش تحقیق

مطالعات انجام  گرفته  به صورت  کتابخانه ای  بوده است که طی آن انواع کتابها و پایان نامه ها و فصلنامه های تحقیقات

جغرافیایی در ارتباط با موضوع در دانشگاههای تهران ،شهید بهشتی و تربیت معلم مشاهده گردید. رفتن به سازمان  اسناد

و مدارک و مشاهده  پایان نامه ها ،جستجوی  مطالب در  سایتهای مختلف  و رفتن به  سازمان برنامه  و بودجه  و گرفتن

آمار نامه ها و سالنامه های آماری از این سازمان

 

 

8. مشکلات تحقیق

- یک دست نبودن بعضی از منابع اطلاعاتی مانند آمار جمعیتی روستاها

-آشنا نبودن وسردر گمی در چگونگی طرح تحقیق ومساله

- به روز نبودن بعضی مطالب مربوط به موضوع در منابع مشاهده شده

ویژگیهای شهر سنندج و روستاهای پیرامون آن

شهر سنندج به عنوان مرکز سیاسی – اداری استان کردستان و مادر شهر منطقه ای، نقش قطب مسلط جمعیتی و اقتصادی

و سیاسی استان را دارد. بررسی  تحولات جمعیتی  شهر سنندج در  سی سال  اخیر نشان می دهد که  بیشترین شدت  رشد

شهرنشینی سنندج در دهه 1365 – 1355 بوده است.پس از پیروزی انقلاب اسلامی شهرنشینی و شهر گرایی کشور وارد

مرحله جدیدی  از رشد  شتابان و فزاینده  خود گردید. به  طوری که  از یک طرف شهر  با دگرگونی مفاهیم و عملکردها

مواجه گردید و از طرف دیگر با بی برنامگی و برچیدن محدودیتها ، این دو موضوع به همراه شروع جنگ تحمیلی عراق

علیه ایران و درگیریهای منطقه ای باعث گردید که مهاجرتهای بی رویه ای از  مناطق روستایی و شهرهای اطراف روانه شهر سنندج گردد.

 

 

تغییرات جمعیت ومساحت شهر سنندج طی دوره1385 -1355

تغییرات در تراکم جمعیت

تغییرات مساحت

تغییرات  جمعیت 

 

سال

متوسط نرخ رشد سالیانه

مساحت به هکتار

متوسط نرخ رشد سالیانه

 

تعدادجمعیت

5/241

---

397

---

95872

1355

1/120

67/15

1703

78/7

204537

1365

4/79

47/7

3500

11/3

277808

1375

404/83

86/0

3815

32/1

316832

1385

---

83/7

---

06/4

میانگین نرخ رشد دوره سی ساله

منبع: پردازش بر اساس سالنامه آماری استان کردستان ، 1355 تا 1385

جدول بیانگر این  است که این شهر  طی سه دهه اخیر رشد شتابانی در افزایش جمعیت و همچنین در گسترش سطح داشته است  به گونه ای  که جمعیت آن از 95872 نفر  در سال 1355 به 316832 نفر در سال 1385 افزایش می یابد.  و در یک دوره سی ساله 1385 – 1355 مساحت  شهر  سنندج  نزدیک به 10 برابر بزرگ شده  است . در  واقع گسترش فیزیکی  پیوسته  شهر سنندج   طی دوره  مذکور  فضاهای زیستی پیرامون ( روستاها ،زمین های زراعی ، باغی و مراتع ) را به شدت  دگرگون کرده  است  به گونه ای که در این دوره هشت روستا ( کمیز ، حاجی آباد ، مبارک آباد ،فرجه،قرادیان، خانقاه  سنندج ، دگایران و قشلاق ) با تمام زمینهای زراعی ، باغی و مراتع پیرامونشان  در بافت شهر ادغام شده و اکنون کوچکترین نشانه ای از ساختارهای روستایی خود را ندارند .

 

 

 

 

موقعیت نسبی روستاهای مورد مطالعه

روستای نایسر در سال 1374 در فاصله  4 کیلومتری شرق شهر سنندج قرار داشته  است (سازمان  جغرافیایی  نیروهای

مسلح ، 1374 ،342 ) اما به علت گسترش  شهر در جهت  شرق و  رشد کالبدی روستا  در جهت جنوب ، فاصله  کنونی

روستا از محدوده قانونی شهر سنندج 1800 متر است.

در سال 1374 روستای  حسن آباد  در 5  کیلومتری  جنوب  غربی  شهر  سنندج  قرار داشته است

(سازمان جغرافیای نیروهای مسلح ، ۱۳۷۴ ، ۱۰۶ )

 اما به علت گسترش کالبدی شهر سنندج  در جهت جنوبی و رشد کالبدی روستا در جهت

شمال، فاصله این روستا از محدوده قانونی موجود شهر به 800 متر کاهش یافته است.

 

چگونگی تغییرات کاربری زمین روستاهای مورد مطالعه

اوضاع اجتماعی ، اقتصادی ،اداری – سیاسی  در بیشتر موارد  به طور مستقیم  و غیر مستقیم عامل تعیین کاربری زمین

هستند . از میان مجموعه عوامل اجتماعی ، تغییرات  جمعیت  مهمترین عامل  اثر گذار  بر تغییر  کاربری  زمین  است .

تغییرات جمعیتی روستاهای مورد مطالعه  تا سال 1365 افزایشی است و نرخ رشد آن روندی متعادل را نشان می دهد که می توان آن را متاثر از نرخ رشد طبیعی جمعیت در دوره  مذکور دانست ،اما در دهه 1375 – 1365 تغییرات جمعیت این روستاها افزایش عمده ای را در مقایسه با دوره قبل نشان می دهد که ناشی از مهاجر پذیری آنهاست. ثبات سیاسی در منطقه و نظارت  شهرداریها  در  کنترل  ساخت و ساز  از اوایل  دهه  1370 به بعددر درون شهر  باعث  تغییر جهت مهاجرتها به نزدیکترین روستاهای پیراشهری شد ؛ یعنی جایی که هیچ نوع مدیریت و نظارتی بر ساخت و سازها حتی درزمینهای زراعی ، باغها  ، مراتع  صورت  نمی گرفت . سپس افزایش قیمت زمین و مسکن  در شهر سنندج از اوایل دهه

1380 منجر به رشد شتابان مهاجرپذیری این روستاها گردید .

از نظر اقتصادی تعداد خیلی کمی از شاغلان روستای مورد مطالعه در بخش کشاورزی مشغول به کار هستند . ومحل کار

بیش از نیمی از شاغلان  خارج از روستای  محل سکونت  آنهاست که چنین  وضعیتی در واقع  نشان از  نقش سکونتی –

خوابگاهی روستا دارد. رشد  شتابان  گرایش به  اسکان در  روستاهای  پیرامون شهر سنندج منجر به افزایش تقاضا برای

زمین وبالا رفتن قیمت آن شده است که در نتیجه آن بسیاری  از کشاورزان اقدام به تخریب مزارع خود برای فروش زمین

با قیمت بالایی دست زده اند .

 

 

نتیجه گیری

افزایش طبیعی جمعیت شهری و نرخ رشد  بالای آن، و مهاجرتهای  روستایی و شهری به شهر سنندج از مهمترین عوامل

توسعه فیزیکی آن  است که این افزایش جمعیت  با افزایش  تقاضا برای  زمین ومسکن همراه  است  که درنتیجه ما شاهدنوعی بورس بازی زمین ومسکن در شهر سنندج  و به تدریج در روستاهای پیرامون آن مواجه هستیم . و به دلایلی مانند  فاصله کم روستاها با شهر ، پایین بودن  قیمت زمین و مسکن  در روستا  در  قیاس با  شهر ،  سهولت  دسترسی  و  امکان  استفاده   از خدمات   مختلف شهر  ،  به  روستاهای  پیرامونی مهاجرت می کنند. که این امر کم کم باعث تغییر چشم انداز این روستاها و از بین رفتن نقش تولیدی کشاورزی در روستاها همراه است . و در واقع به تدریج نقش سکونتی – خوابگاهی شهر سنندج را به عهده می گیرد.

 

 

راهبردها و پیشنهادات

یکی از مهمترین عوامل ازدیاد جمعیت و به تبع آن افزایش تقاضا برای زمین و مسکن تمرکز امکانات و خدمات اقتصادی، فرهنگی ، سیاسی  در شهر سنندج  است که می توان  با گسترش این  امکانات وخدمات اقتصادی ، سیاسی ، فرهنگی به سایر مناطق  پیرامونی سنندج  ما به طور  یقین با چنین  رشد بی رویه ای  چه از لحاظ  جمعیتی و چه  ازلحاظ  کالبدی – فضایی در شهر سنندج مواجه  نخواهیم بود  که این امر هم در کاهش  جمعیتی و فیزیکی سنندج و هم در رونق روستاها و مناطق  پیرامونی آن موثر است . وضع قوانین  و اقدامات قاطع قانونی در جهت تفکیک اراضی و کنترل مالکیت زمینهای روستاهای پیرامون شهری و جلوگیری  از تغییر کاربریها و تبدیل زمینهای  کشاورزی   به زمینهای بساز و بفروش برای ایجاد مساکن  در روستاهای پیرامون سنندج ، که با نظارت و ایجاد این قوانین از گسترش بی رویه این روستاها می توان جلوگیری کرد .و همچنین با اجرای طرحهای مختلف( از جمله طرح هادی )از گسترش بی برنامه این روستاها جلوگیری شود که انجام این طرحها ، هم در پیشرفت و هم درحفظ هویت روستا موثر است .

منابع

 

 

 

1)آتشی، محبوبه ، تاثیر روابط متقابل شهر و روستا بر تحولات بافت فضایی سکونتگاههای روستای جغند

دهستان درزاب شهرستان مشهد (از انقلاب اسلامی تا کنون ) ، پایان نامه دوره کارشناسی ارشد جغرافیا و

برنامه ریزی روستایی ، دانشگاه شهید بهشتی ، 86-1385

2) پاپلی یزدی ،محمد حسین ، نظریه های شهر و پیرامون ، انتشارات سمت ، 1382

3)حبیبی ، کیومرث و پور احمد ، احمد ، توسعه کالبدی – فضایی شهر سنندج ، انتشارات دانشگاه کردستان 1385

4)رضوانی ، علی اصغر ، روابط متقابل شهر و روستا با تاکید بر ایران ، انتشارات پیام نور ، 1374

5) رضوانی ، محمد رضا ، روابط متقابل شهر و روستا در کشورهای در حال توسعه ، انتشارات پیام ،1386

6)سعیدی ، عباس ؛ مبانی جغرافیای روستایی ؛ انتشارات سمت ، 1384

7)شکویی ، حسین ،دید گاههای نو در جغرافیای شهری (جلد اول ) ،انتشارات سمت ، 1373

8) قادرمزی ، حامد ، تغییرات کاربری اراضی روستاهای پیراشهری در فرایند خزش شهر ، فصلنامه تحقیقات جغرافیایی ش 68 ، 1388

9) مرکز آمار ایران ، نتایج عمومی سرشماری نفوس و مسکن ، استان کردستان 1385

 

+ نوشته شده در  شنبه نوزدهم فروردین 1391ساعت 11:52  توسط مجید تیربند  |